عهلی حاجی
زهڵمی
سهرهتا حهزدهكهم ئهوهبڵێم كهدهڵێن
ههڵهبجه,ئهوه مهبهستهمان تهنها شارى ههڵهبجه نیه وهك
سنورێكى جوگرافیای تهسك, كهبریتییهلهگهرِهكهكانى (پیر محمد.پاشا.كانى
عاشقان ..كانى قوڵگه..سهرا..شێخ سمایل..مامۆستایان و هتد....) بهڵكو ههڵهبجه
ههر لهدێرزهمانهوه چهق و ناوهندى ئیدارى و رِۆشنبیرى پانتاییهكى
گـهوره و فراوانى ناوچهى ههورامان و شـارهزوور بووه . تادهگاتهسهر
شـاتهكهى مهولهوى.
ئهم دهڤهره بۆخۆى مێژوویهكى گهشى لهنێو
بزوتنهوهى رِزگاریخوازانهى گهلى كوردو بزوتنهوهى مهعریفى نێوان كلتور و
كۆمهڵگاى كوردیداههیه. بۆنمونه لهرِوى سیاسییهوه ههڵگیرسانى ههردوو
شۆرِشى ئهیلول و شۆرِشى نوێى گهلهكهمان لهم ناوچهیهدابوو و تهنانهت
یهكهم شههیدى شۆرِشى نوێش خهڵكى ئهم شارهیه. وهلهرِوى
مهعریفیشهوه ئهوهههرئهم دهڤهرهیه كهسانى گهورهى وهك
(مهولاناخالید و ..نالى و..مهولهوى و..شێخانى ههورامان و.. عادیلهخانم
و..ئهحمهدموختار و ..گۆران) بهرههم دهێنن . كهتائهمرِۆ جىَ پهنجه و جىَ
هزرى ئهومرۆڤانه لهبوارهكانى ئهدهبیات و خواناسی و تهسهرف و جوان كارى
و داهێناندا دیارو بهرچاوه. وهئهم دهڤهره لهمێژوودا توشى چهندهها
كارهسات و ماڵ وێرانى بووه و خهڵكهكه بههۆى ههڵوێستى شۆرِشگێرِنهو
كوردپهروهرانهیانهوه ئاوارهو سهرگهردان بوون .كهدواكارهسات
تراژیدیاى كیمیاباران كردنى(16/3/1988) بوو. جاههق وایه ئهمرِۆ حكومهتى عێراقى و
دههسهلاَتى سیاسى كوردى ئاورِى جدى لهم شارهبدهنهوهو دهستیان
لهئاوهدان كردنهوهو رِزاندنهوهى ئهم شارهدا پرِبهرهكهت بێت.
چونكهزیادهرِوى نیهگهربڵێین .. ئهوهههڵهبجهبوو كوردى بهههموو
دنیاناساند و كارهساتى كیمیاباران بوو. بووههۆی وهرچهرخانێكى مێژووى
لهبزوتنهوهى رِزگاریخوازى گهلى كورد دا ,بۆیه رِاستكردنهوهى
كهلاوهكان و ...لاكردنهوه لهقوربانیان و..قهرهبوو كردنهوهى
خهڵكهكهى و ..زیندو كردنهوهى مهعالیمی كۆمهلاَیهتی و كلتورى ئهم
شاره ,ئهركى نهتهوهى و نیشتیمانى سهرۆكى ههرێم و حكومهتى ههرێم
ودهسهلاَتى سیاسى دهوڵهتى عێراقهو واجب وكارێكى پێویست و
حاشاههڵنهگره .نهك خێرو سهدهقهپێكردن .بهلاَم ئهوهى جێى سهرنج و
پرسیارو تێرِمانه ئهوهیه,كهئاخۆ لهپاش رِاپهرِینهوه تائهمرِۆ كىَ
بهرپرسیاره لهكهموكورتی ئهم شارهو , یان و بۆئهوهى بهرى رِۆژ بهبىَ
ژنگ نهگیرێ و دوژمنانى دیموكراسى بهناوى دیموكراسییهوه خۆڵ نهكهنه چاوى
خهڵكى , ئهوا ئهم داتاو ژمارانه لهمێژووى دهسهلاَتدارێتى و حكومرانى
لایهنهوكان لهم دهڤهرهدا دهخهینهرِوو .بۆئهوهى خهڵكی
ههڵهبجهو سهرجهم كهسوكارى قوربانبانى ههموو دهڤهرهكه
رِاستییهكانیان بۆدهركهوێت و بهئینسافهوه حكوم بدهن. جائهو كاته
خۆیان سهرپشكبن لهگوڵباران كردن و بهردباران كردنى ئهولایانهدا
كهبهجۆرىَ لهجۆرهكان بۆماوهیهكى زۆر دهسهڵاتدار و دهست رِۆیشتوو
بوون و كهچى رِۆژێك لهرِۆژان چراى ماڵێكیان پرِ نهكردهوه لهنهوت و
بگرهگهر رِۆژێ كهسێك ویستبێتى سهردانى ئهوشارهبكات و ههوڵ بدات دهستى
ئاوهدانى بۆدرێژبكات,
دوای شكستی سهدام له كوهیت له 1991 دا، سهركوتكردنی
رِاپهرِینه جهماوهریهكهی باشور له دژی رِژێم به تهواوی رِقی
گهورهی سهدامی بهرامبهر شیعه ئاشكراكرد. ئهو تانكانهی كه
رِاپهرِینهكهیان لهناوبرد ئهو دروشمهیان ههڵگرتبوو "لهمرِوَوه
شیعه نیه. "مهزارگه شیعیهكان رِوخێنران و دروستی بیرِورِای شیعه خرایه
ژێر پرسیارهوه. شاره دێرینهكهی كهربهلا تهختكرا-خانوهكان،
دوكانهكان، مهزارگه و ناوهنده ئاینیهكان
سێ مانگ پاش رِاپهرِین، ئهو
كاتهی هێمنی گهرِێنرابوهوه، مزگهوتێكی مێژوویی شیعه له شاری باكوریی
سامهرِرِا تهختكرا. سهدام ههوڵیدهدا ههموو ئاسهوارێكی شوناسی شیعه له
ههموو شوێنێكی ووڵاتدا بسرِێتهوه.
له 1991 دا، سهرۆك جۆرج بۆشی باوك هانی
عێراقیهكانی دا بۆ رِاپهرِین له دژی زۆردارهكه- و واشیان كرد، ههردوو كوردی
باكور و شیعهی باشور. بهڵام دوای ئهوهی داوای له عێراقیهكان كرد كه
سهدام لابهرن، ئهمریكا رِێی به سهدام دا كه ههلیكۆپتهر بهكاربێنێت بۆ
لهناوبردنیان لهو ناوچه دژه فرِینهی كه دانرابوو بۆ پارێزگاریكردنیان.
رِێی پێدا كه عهرهبی هۆرِهكان بكوژێت به تانكهكانی دوای ئهوهی پێی ووت
كه ناتوانێت به فرِۆكهكانی بیانكوژێت. ئهمریكا، به بێ كاردانهوه،
چاودێری ووشككردنی هۆرِهكان و وێرانكردنی ژینگه نایابهكهیانی دهكرد.
،
بهڵام نابێت هیچ لهو توورِهییان ئارِاستهی كوردو سووننه بكهن: له عێراقی
دوای سهدام،كوردو سووننه و شیعه دهبێت پێكهوه بژین و كاربكهن.
عێراق
دهكهوێته ناوجهرگهی جیهانی عهرهبهوه. ئارامی له عێراقدا كلیلی
ئارامی ناوچهكهیه. بۆ ئهو مهبهسته عێراق پێویستی به پلانی مارشاڵ
ههیه بۆ ئاوهدانكردنهوهی ووڵات و دابینكردنی ئابووریهكی جێگیر.
ههروهها پێویستیشی بهوهیه كه خۆی كۆنترِۆڵی ژیانی سیاسی خۆی بكات. عێراق
كهسانێكی بههرهداری زۆر و چینێكی ناوهندی بههێزی ههیه كه دهتوانێت
عێراق بهرِێوهبهرێت. ئهمریكا ناتوانێت به رِێگای سهربازی بۆ ماوهیهكی
زۆر كۆنترِۆڵی عێراق بكات.لهكۆتایداماوهتهوهبڵێینئه(20)ساڵی
تهواوهههلهبجه كیمیابارانكراوهدوای (17)ساڵلهحوكمداری حكومهتی كوردی
وپاش(5)سالهروخانی روخانی رژێمی بهعس هێشتا زۆرێك لهكهلاوهكانی ههڵهبجه
راست نهكراونهتهوهبریندارهكانی بهچارهسهرنهكراوی وبهدهم
ئازارهكانیانهوهدهناڵێننتاوانبارانی ئهكارهساته وبهرپرسانیسهركوت
كردنی راپهرینهكانی باشوروكوردستان ئائێستابهسزای یاسای خۆیان نهگهشتوون
؛جێیخۆیهتی ئاورێكی جدی لهدۆسیهی ئهشارهبدرێتهوه